Genmodifiserte dyr

Genmodifiserte dyr blir brukt brukast blant anna til forsking, medisin og industri. Nye former for genmodifisering, såkalla genredigering, har gjort det enklare å endre på arvestoffet i ulike organismar, òg i dyr. Framover vil derfor truleg sjå dyr med ulike typar eigenskapar bli utvikla.

 

Gris

Foto: iStock

Kyr utan horn og grisar som ikkje blir sjuke av virussjukdommar, er to eksempel på genmodifiserte dyr. Laks som er steril, og som dermed ikkje kan formere seg og påverke villfisk om han rømmer frå oppdrettsanlegget, er eit anna eksempel. Kva har ei slik utvikling å seie for helsa og velferda til dyra? Og kva med omsynet til integriteten til dyra? Genmodifiserte dyr bringar med seg heilt andre etiske problemstillingar enn genmodifiserte plantar og mikroorganismar.

 

Kva er ein GMO

Ein genmodifisert organisme (GMO) er ein organisme som har fått arvematerialet endra ved bruk av genteknologi (teknikkar som mellom anna gjer det mogleg å fjerne og setje inn DNA, og endre på korleis gen blir uttrykte). For fleire detaljar, sjå omtale av ulike metodar på temasidene Genteknologi på naturfagrommet og Genredigering.

Omgrepet GMO omfattar ikkje organismar som har fått endra den genetiske samansetnaden ved hjelp av konvensjonell (tradisjonell) kryssing/avl. Konvensjonelle avlsmetodar omfattar òg teknologiar som mutagenese og triploidisering. Mutagenese vil seie å bruke kjemikaliar eller strålebehandling som gir tilfeldige endringar i DNA. Metoden er mest kjent i samanheng med planteavl, men blir òg brukt på dyr, særleg laboratoriedyr. Omgrepet GMO omfattar heller ikkje klona dyr, og heller ikkje menneske som har fått arvestoffet endra ved genterapi.

Her vil vi omtale genmodifiserte dyr, gi eksempel på kva dei kan brukast til, og forklare nokre metodar for å lage dei. Vi vil òg komme inn på lovregulering og kva krav som gjeld, og dessutan kort omtale eigenverdien og velferda til genmodifiserte dyr. Til slutt er det sett opp forslag til spørsmål som kan brukast til diskusjon. Genmodifiserte plantar og genmodifiserte mikroorganismar omtalar vi som eige tema (sjå temaside om genmodifiserte plantar og mat og temaside om genmodifiserte mikroorganismar).

 

Metodar for å lage genmodifiserte dyr

To mus i laboratorium

Genmodifiserte mus brukes mye i forskning. Her ser vi  en laboratoriemus som har fått slått ut et gen som påvirker hårveksten (til venstre), ved siden av en normal laboratoriemus. Foto: Maggie Bartlett, NHGR

Ved å genmodifisere i arvestoffet, genomet, til eit dyr vil vi kunne få ein organisme som er varig endra. Vi kan endre i genomet til eit vaksent dyr eller til dyr som enno ikkje er fødde. I sistnemnde tilfellet endrar vi då i eit befrukta egg eller i sæd- eller eggceller, og endringane vil då gå i arv til kommande generasjonar.

I prinsippet kan vi genmodifisere alle organismar. Organismane som har vorte genmodifiserte, er ofte dei som er brukte i forsking, har ein praktisk bruk og er økonomisk viktige. Laboratoriedyr, som mus og rotter, er mellom dei artane som oftast har vore genmodifiserte. Husdyr, som ku og gris, kan òg genmodifiserast, men heile prosessen tek lengre tid på grunn av biologiske skilnader. Generasjonsintervallet, tida mellom fødsel av foreldre og fødsel av avkom, er hos husdyr mykje lengre enn hos mus og rotter.

Med nye teknikkar for genmodifisering kalla genredigering (mellom anna CRISPR) er det lettare å gjere endringar på spesielle stader i DNA-et enn før (sjå temaside om genredigering). Ein kan bytte ut eitt enkelt basepar, fjerne små eller store bitar av DNA eller setje inn nytt DNA i genomet til dyra. Ein kan byte ut eitt enkelt basepar, fjerne små eller store bitar av DNA eller setje inn nytt DNA i genomet til dyra. Det er òg mogleg å påverke korleis gena blir uttrykte utan å endre på sjølve DNA-et. Genredigering er ei meir målretta og presis form for genteknologi samanlikna med eldre former for genmodifisering, og opnar for mange høve både hos dyr og menneske. For å få fram genredigerte dyr er ofte kloning ein del av prosessen (sjå temaside om kloning).

Korleis får vi DNA og/eller genteknologiverktøyet (f.eks CRISPR) utanfrå og inn i cellene hos dyr? Det er ulike måtar å gjere dette på. Ein vanleg framgangsmåte har lenge vore såkalla mikroinjeksjon. Ved mikroinjeksjon sprøytar ein det framande arvestoffet direkte inn i eit befrukta egg med ei svært tynn nål, som er nokre få tusendels millimeter tjukk. Det befrukta egget blir så overført til ei surrogatmor. Dersom ein skal setje inn nytt DNA, og dette ikkje blir sett inn i genomet før etter eit par celledelingar, vil dyret som veks opp, berre vere delvis genmodifisert. Viss nokre av dei genmodifiserte cellene så blir til egg eller spermiar, vil òg neste generasjon vere genmodifisert.

Ein annan metode, som først og fremst òg blir brukt på mus, er å sprøyte DNA inn i embryonale stamceller (ES-celler). Desse cellene kjem frå museembryo som er i eit tidleg stadium av utviklinga, og kan derfor gi opphav til alle typar celler viss dei blir sette inn i eit anna embryo.  Denne framgangsmåten blir ofte brukt for å lage såkalla «knock-out»-mus. I desse musene blir eitt og eitt gen, eller effekten av genprodukta, «slått ut». På den måten kan vi få informasjon om funksjonen til gen. Det er laga store samlingar av slike «knock-out»-mus, som forskarar over heile verda nyttar. Det er òg mogleg å lage «knock-in» mus, der ein byter ut eller set inn eit nytt gen på ein bestemd stad i arvestoffet. Det nye genet kan då føre til at organismen får ein ny eigenskap.

For å framstille genmodifisert fisk kan ein bruke ein metode som blir kalla elektroporering. Då gir ein fiskeegga eit kortvarig elektrosjokk, slik at DNA som er i væska rundt egga, kan trengje gjennom cellemembranen.

Ein annan og ofte brukt metode innan genredigering er å pakke CRISPR og eventuelt arvestoff inn i virus. Ein nyttar då virus som ikkje gir sjukdom hos organismen. Virus er flinke til å overføre arvestoff til celler og vil då fungere som ein gentaxi.

For meir teknologisk informasjon om genredigering, sjå temasida om genredigering/CRISPR.

 

Genmodifiserte dyr som forskingsmodellar for menneske

Eit av dei viktigaste bruksområda for genmodifiserte dyr i forsking er å nytte dei som modellar for å forske på genetiske sjukdommar hos menneske. I slike dyr kan ein undersøkje korleis sjukdommar utviklar seg og prøve ut nye behandlingsformer. Dette gjeld mellom anna sjukdommar som ulike krefttypar, Huntingtons sjukdom og Alzheimers sjukdom. Under omtaler vi nokre eksempel.

Genmodifiserte mus blir mykje nytta i forsking for å finne ut kva funksjon eit gen har. Ein kan mellom anna setje inn eit gen for å finne ut korleis det bli slått av og på, eller korleis produktet som genet kodar for, verkar i spesielle celler. Ved å setje inn nytt DNA eller fjerne DNA kan ein òg endre eller øydeleggje eit gen, slik at ein eigenskap forsvinn heilt. Det er òg laga musemodellar der musene er genmodifiserte slik at dei lett får sjukdommar som kjem føre hos menneske, for eksempel kreft. Då kan forskarar mellom anna prøve ut nye behandlingar mot kreft. Fysiologien og livsløpet til ei mus er likevel nokså annleis enn hos menneske, slik at musemodellar ikkje alltid vil gi god nok informasjon om alle typar menneskesjukdommar. Det blir derfor òg utvikla genetiske modellar for sjukdommar i andre dyreartar som gris, rotte og hund.

Gris har fleire likskapstrekk med mennesket, som kroppsstorleik, anatomiske trekk og korleis organ og celler fungerer. Genmodifiserte gris er derfor utvikla for sjukdommar hos menneske som hjarte- og karsjukdommar, ulike typar kreft, diabetes, cystisk fibrose og Duchennes muskeldystrofi. Sistnemnde sjukdom rammer gutar og kjem av ein genfeil som gjer at musklar ikkje utviklar seg som dei skal. Forsøk med CRISPR for å rette genfeilen i mus og i hundar har så langt gitt lovande resultat.

Ved bruk av genredigering/CRISPR og kloning har kinesiske forskarar òg utvikla hundar som er disponerte for å få åreforkalking, ein sjukdom som rammer mange menneske over heile verda. Forskarane kan då teste ulike medikament for behandling.

Insekt blir òg nytta som forskingsmodellar for menneske. Bananfluga er eit lite insekt som lever på godt moden frukt. Arten er grundig forska på og er ein viktig modellorganisme for å forstå fenomen innan genetikk, embryoutvikling og forsking på kreft. Bananfluger er enkle å genmodifisere, halde i laboratoriet og krysse med kvarandre.

 

Genmodifiserte dyr i landbruk, havbruk og næringsliv

Det er utvikla genmodifiserte dyr med fleire ulike eigenskapar, og fleire er undervegs. Både konvensjonelle og nye formar for genmodifisering, genredigering, har vore nytta i prosessen. Det er likevel ikkje mange slike dyr som er på marknaden i dag. Dyr som produserer medisinske stoff, har vore tilgjengelege ei stund, men når det gjeld matproduserande dyr, ble det første genmodifiserte dyret, ein laks, selt som mat i Canada i 2017. I EU blir ingen genmodifiserte matproduserande dyr eller produkt av desse selde i butikkane.

 

Landdyr
Genmodifiserte landdyr har enno ikkje vore brukte i matproduksjon, men fleire typar genmodifiserte produksjonsdyr er utvikla gjennom forsking. Produksjonsdyr som veks fortare og produserer meir ull, er nokre eksempel, og kyr som lagar mjølk som liknar på morsmjølk frå menneske, er eit anna eksempel.

Forskarar har i løpet av dei siste åra fått fram fleire typar genmodifiserte dyr som betre toler sjukdom, og mindre sjukdom fører til både betre dyrevelferd og betre økonomi for bonden. Nokre eksempel er høns som er motstandsdyktige mot fugleinfluensa, og gris som ikkje blir sjuke av virussjukdommane afrikansk svinepest, PRRS (porcint reproduksjons- og respirasjonssyndrom) og smittsamt mage- og tarmvirus (TGE).

I USA har forskarar utvikla genmodifiserte mjølkekyr som har genvarianten som ikkje gir utvikling av horn (kolla kyr). Kyr med horn kan skade seg sjølve og andre kyr, i tillegg til dei som røktar

Genmodifiserte geiter

Genmodifiserte geiter i Massachusetts produserer proteinet antitrombin III i mjølka. Foto: iStock

kyrne, og det er derfor gunstig å ha kolla kyr. Ulike metodar blir brukte på kalvar for å hindre at det veks ut horn, mellom anna avsviing eller varmluft. Det er òg mogleg å krysse inn genvarianten som gir kolla kyr ved tradisjonell avl, dersom genvarianten er å finne i populasjonen frå før av. Genvarianten som gir naturleg kolla dyr, er mykje meir vanleg hos visse kjøttferasar enn hos den vanlegaste mjølkekurasen i USA. Forskarane sette inn genvarianten som gir kolla dyr, i arvestoffet til bindevevsceller av mjølkekyr. Cellene blei deretter klona, og kalvane som blei fødde, utvikla ikkje horn.

Eit eksempel på ein type genmodifisert dyr under utvikling er dyr som er betre tilpassa varme tilhøve. Eit firma i USA arbeider med å få fram varmetolerante kyr. Kyrne har ein genvariant som mellom anna gjer eit kortare hårlag, slik at temoreguleringa fungerer betre.

Genmodifiserte dyr som «bioreaktorar», det vil seie til å produsere spesielle protein, har vore i kommersiell produksjon ei stund. Mikroorganismar blir ofte brukte til dette formålet, men ikkje alle protein fungerer som dei skal i menneske og dyr vissdei blir produserte i mikroorganismar. For eksempel må nokre enzym få festa kjemiske grupper på seg for at dei skal fungere, noko som berre skjer i cellene til høgareståande organismar. Det er mellom anna laga genmodifiserte geiter som produserer proteinet antitrombin III i mjølka, og som har vore kommersielt tilgjengeleg sidan 2006. Proteinet kan enkelt reinsast frå mjølka. Folk med ein sjeldan, arveleg genfeil som gjer at dei manglar dette proteinet, kan lettare få blodpropp. Viss pasientane skal opererast, kan legen gi dei antitrombin III for å hindre at dei får blodpropp under operasjonen.

 

Fisk
I 2015 godkjende amerikanske styresmakter ein genmodifisert atlanterhavslaks som veks raskare til mat, men godkjenninga blei sett på vent fordi det ikkje var utvikla retningslinjer for merking av laksen i butikkane. Retningslinjer for merking av GMO-mat har no komme på plass, og GMO-laksen blir produsert i USA og kan komme til butikkane allereie i 2020. GMO-laksen har vore på marknaden i Canada i eit par år. I 2016 blei laksen godkjend av canadiske styresmakter, og året etter blei han seld i butikkane. Ifølgje regelverket i Canada er det ikkje nødvendig å merke laksen som genmodifisert mat, så forbrukarane blir ikkje informerte. Denne laksen har fått sett inn DNA-bitar frå andre fiskeartar, slik at han når slaktevekt raskare og dermed har betre produktivitet enn laks som ikkje er genmodifisert. Den genmodifiserte laksen blir produsert i lukka anlegg på land, og ikkje i opne merdar i sjøen.

Éin annan type genmodifisert fisk som er kommen på marknaden, men ikkje til mat, er ein sebrafisk som har fått sett inn gen som kodar for sjølvlysande protein. Denne fisken blir kalla GloFish. Det finst fleire ulike slag, som har fått namn etter kva farge det fluorescerande proteinet har. Desse fiskane blei opphavleg laga for å kunne påvise forureining av mellom anna østrogen og tungmetall, men har sidan 2003 blitt selde som akvariefisk i USA.

Det er gjort mange forsøk med genmodifisering av ulike fiskeartar. Forutan raskare vekst hos laks og andre artar som tilapia (tropisk ferskvannsfisk) er det laga fisk som skal tole kulde, salt og sjukdommar betre. Fisk som toler kulde, kan alast opp på stader med kaldare vatn. Om fisken lettare står imot sjukdom, gir det betre dyrevelferd. Ein kan òg bruke mindre ressursar på å hindre sjukdom i oppdrettsnæringa og minske faren for overføring av sjukdommar til villaks. Laks som er meir motstandsdyktig overfor alvorlege virussjukdommar og parasittar, som lakselus, er noko av det forskarane ønskjer å få til.

Genredigering har òg vore brukt for å få fram fisk med andre eigenskapar. Eit eksempel er frå Bergen, der forskarar ved Havforskingsinstituttet har utvikla steril laks. Dette har dei fått til ved å bruke CRISPR til å slå av genet som gjer at laks utviklar kjønnsceller. Rømd oppdrettslaks som er steril, vil ikkje kunne formere seg med og dermed påverke villaks genetisk.

 

Dyr som organdonorar

Det er gjort forsøk med å bruke gris som organdonor til menneske, såkalt xenotransplantasjon, på grunn av stor etterspurnad etter nye organ hos sjuke menneske. For å unngå at menneskekroppen støyter organet frå seg, blir det brukt «knock-out»-dyr, der arvestoffet er endra slik at grisene lèt vere å lage eit særskilt protein som immunsystemet til menneske reagerer på. Slike organ har likevel vore vurderte som ueigna fordi DNA-et til grisen inneheld virusgen, og ein er redd for at menneska som får organet, skal bli sjuke. Med nye genteknologiske metodar er det gjort forsøk på setje virusgena ut av funksjon.

Ein alternativ strategi for å avhjelpe mangelen på organ er å dyrke menneskeorgan i dyr. Forskarar har fått ein bukspyttkjertel med menneskeceller til å vekse i eit grisefoster i fleire veker. Først slo dei av gena som gjer at det blir laga bukspyttkjertel i gris, og deretter sette dei inn stamceller frå menneske. Stamceller har potensial til å utvikle seg til nesten alle typar menneskeceller. Forskarar bruker òg same framgangsmåte i embryo av andre artar, mellom anna sau, for å lage ulike organ av menneskeceller.

Overføring av biologisk materiale frå dyr til menneske, xenotransplantasjon, er i dag forbode etter norsk lov. Å setje inn celler eller organ frå menneske i dyr vekkjer òg etiske diskusjonar, både for mennesket sin del og når det gjeld dyr. Ein kryssar artsgrenser, og ein kan hevde at det bryt med respekten for eigenarten til både dyret og mennesket. Xenotransplantasjon er uansett ein svært eksperimentell metode i dag, og mykje forsking, òg på menneske, står att før det eventuelt kan takast i bruk.

 

GMO-mygg og gendrivarar

Forskarar har utvikla genmodifiserte insekt med tanke på å hindre sjukdom eller få bukt med skadedyr. Dette gjeld mellom anna genmodifiserte mygg av arten Aedes egypti, som er myggarten som spreier virussjukdommane denguefeber, gulfeber og zikafeber. Ulike typar genmodifisert mygg er laga, mellom anna mygg der avkommet døyr før dei sjølve rekk å formere seg. Tanken er at

Homygg av arten Aedes aegypti som syg blod av eit menneske. Det er slik myggen spreier smitte. Foto: Centers for Disease Control and Prevention / James Gathany

Spørsmålet om genmodifisering av smittebærende myggarter vekker mye debatt. Foto: Centers for Disease Control and Prevention / James Gathany

genmodifisert hannmygg, som ikkje stikk og spreier smitte, skal setjast ut i naturen i så store mengder at han kan konkurrere ut vill hannmygg. Dette har blitt prøvd ut i fleire land, mellom anna Brasil. For å halde bestanden av vill mygg nede må nye genmodifiserte mygg sleppast ut med jamne mellomrom. Det har òg blitt utvikla genmodifiserte skadeinsekt som er viktige for landbruket, som kålmøll og olivenfluger på same måte, utan at dei er prøvde ut i det fri.

Genredigeringsmetoden CRISPR gjer det mogleg å få spreidd genetiske endringar til ein heil dyrebestand i løpet av få generasjonar. Det blir kalla gendrivar (les meir om gendrivarar her).

Gendrivarar kan nyttast til å utrydde alvorlege sjukdommar i eit område. Om ein spreier ei endring som for eksempel gjer at alle avkomma blir hannar, kan ein heil art utryddast. Det blir forska på slike gendrivarar mellom anna i malariamygg (Anopheles-slekten). Men vi veit lite om konsekvensane av å setje slik mygg ut i naturen, for eksempel om korleis gendrivarar vil oppføre seg over tid, om genvarianten vil spreie seg til andre artar, og om korleis økosystem blir påverka om det lykkast å utrydde ein art.

 

Lovregulering

Internasjonalt blir det mykje diskutert korleis genredigerte dyr skal regulerast. Diskusjonen går ut på kva reglar som gjeld i dag, og kva reglar som er mest formålstenlege i framtida.

I Noreg er levande genmodifiserte organismar, inkludert dyr, regulerte i genteknologilova, mens produkt av genmodifiserte dyr til mat er regulerte i matlova.

Før levande genmodifiserte dyr eventuelt kan setjast ut i naturen, gjer styresmaktene ei risikovurdering på korleis helse- og miljøtilhøve blir påverka. Kva konsekvensar ein risikerer, og kor trulege desse er, blir då vurdert. Ein ser både på dyre- og menneskehelse. Det skal òg gjerast ei vurdering av kor samfunnsnyttig og etisk forsvarleg utsetjinga er, og om ho medverkar til ei berekraftig utvikling. Denne vurderinga er det Bioteknologirådet som gjer. Krav om risikovurdering og godkjenning etter genteknologilova gjeld for omsetjing og import av GMO-ar, inkludert genmodifiserte dyr. Det gjeld mellom anna òg feltforsøk, der organismar skal setjast ut som ledd i eit forskingsprosjekt, som for eksempel fisk i merdar eller insekt i naturen.

I tilfelle der genmodifiserte organismar vert haldne i lukka system, som laboratorium og dyrestallar med ekstra tryggingstiltak, er det andre føresegner som gjeld. Dersom det er risiko for utilsikta utslepp av GMO-ar, kan meir omfattande krav gjelde. Viss genmodifiserte dyr rømmer eller slepp ut i naturen ved eit uhell, kan det utgjere ein risiko for miljøet dersom dei etablerer seg og påverkar naturlege bestandar. Her vil det vere skilnad på kor stor påverknad ulike artar vil ha på miljøet. Får dei mange avkom? Er det ville slektningar som dei kan formere seg med? Er eigenskapen som dyret har fått ved genmodifisering eit konkurransefortrinn i naturen, eller svekkjer det overlevinga til dyret? For eksempel kan det tenkjast at rømde kyr ikkje vil ha like stor påverknad på miljøet som rømde fisk, som får svært mange avkom i året og dermed spreier seg fort viss dei kjem ut i fjordar eller elver. Rømd oppdrettsfisk som ikkje er genmodifisert, vil òg kunne påverke villfisk negativt med tanke på helse og genetikk.

Meir informasjon om lovregulering i ulike land er å finne på temasida om genredigering.

 

 

Velferd og eigenverdi for dyr

Ifølgje dyrevelferdslova har dyr eigenverdi uavhengig av nytteverdien dyra har for oss menneske. Dei skal òg behandlast godt og vernast mot unødige påkjenningar og belastningar, og dei har rett til å utfalde seg i tråd med den naturlege åtferda si. Dette er viktige moment i diskusjonar om etikken rundt genmodifisering av dyr. For genmodifiserte plantar og mikrooganismar vil det naturleg nok ikkje vere dei same etiske utfordringane som gjeld.

Ein kan hevde at genmodifisering av dyr for å tilpasse dei til moderne matproduksjon er i strid med respekten for dyret, fordi ein ønskjer å endre medfødde eigenskapar med genteknologiske metodar. Samtidig kan det vere relevant kva eigenskapar det er snakk om. Dersom målet for eksempel er å få dyret til å vekse fortast mogleg for å produsere mykje kjøtt på kort tid, må ein sjå på kva konsekvensar dette kan ha for helsa og velferda til dyret. Andre typar genmodifisering kan tenkjast å vere positivt for helsa og dermed dyrevelferda. Det gjeld mellom anna grisar som ikkje blir sjuke av virussjukdommen PRRS (porcint reprodusjons- og respirasjonssyndorm), som tek livet av mange grisar i fleire land. Forbrukarar har i undersøkingar uttrykt at genmodifisering for å auke bondens profitt, for eksempel dyr som veks fortare, er mindre etisk akseptabelt enn genmodifisering som gir betre dyrevelferd. Det er likevel ikkje alltid så lett å skilje mellom desse to formåla, sidan betre helse og dyrevelferd òg ofte fører til høgare yting hos dyra og bedra økonomi for bonden.

Tidlegare i teksten blei genmodifiserte kyr som ikkje utviklar horn nemnde, og kyrne blir ofte trekte fram som eit eksempel på betre dyrevelferd, særleg av amerikanske forskarar. Ulike metodar for avhorning av kalvar, som avsviing av hornanlegg, kan nemleg vere smertefullt for dyra. Velferdsgevinsten av genmodifiserte hornlause kyr kan likevel variere frå land til land. I Noreg er det krav om at avhorninga skal gjerast av veterinær, og at kalven skal få bedøving og smertestillande, mens det i USA ikkje er tilsvarande krav. Eit anna moment er at mens hornlause kyr er ein sjeldan eigenskap hos mjølkekyr i USA, er det ikkje reint få mjølkekyr i Norge som er naturleg hornlause.

 

 

Spørsmål til diskusjon:

 

1. Synest du at det etisk sett er ein skilnad på å genmodifisere dyr for å førebyggje sjukdom, og dermed gi betre dyrehelse, og det å endre gena for å gjere at dyra produserer meir mjølk eller kjøtt?

a. Kvifor/kvifor ikkje?

2. Synest du at det etisk sett er ein skilnad på å genmodifisere produksjonsdyr, uansett formål, samanlikna med dyr til medisinsk forsking for å studere sjukdommar hos menneske?

a. Kvifor/kvifor ikkje?

3. Fisk er òg omfatta av dyrevelferdslova. Er det etter di oppfatning nokre etiske skilnader på å genmodifisere fisk samanlikna med andre matproduserande dyr?

 

 

Innholdet på denne siden ble sist oppdatert i november 2019.

Send oss en epost hvis du har spørsmål eller kommentarer til innholdet.

Siden ble opprettet: 13.07.2010. Siden ble oppdatert: 19.11.2019

© 2019 Bioteknologirådet. | Design: Tank - Utviklet av: Spekter