19.05.2020

I GENialt: Ønskjer du deg eit sjølvlysande juletre?

Fram til no har forskarar laga sjølvlysande mus, rotter, katter, potetar og planter. Men sjølvlysande juletre er en vanskeleg nøtt å knekke. Foto: iStock.

Då må du nok smøre deg med tolmod.

Av Elisabeth Gråbøl-Undersrud i tidsskriftet GENialt

Vi kan klippe og lime i gen til alle organismar med CRISPR, men å endre gen i gran har vore ei hard nøtt. Allereie på slutten av nittitalet uttalte Katy Presland til BBC online at «Dette er fullt mogleg, einaste problemet er prisen». Presland var doktorgradsstipendiat ved Oxford i nevrofysiologi. Prestland gjekk ut frå at prisen pr. tre vert på rundt 2500 kroner: «Dette vert jo for folk med god råd. Men eg er sikker på at mange vil like dei, spesielt amerikanarar.» Men no over tjue år seinare kan du framleis ikkje kjøpe ei julegran som lyser av seg sjølv. La oss grave litt og finne ut kvifor.

Sjølvlysande akvariefisk

Sjølvlysande sopp og ildfluger skapar magi i skogen. Foto: iStock

Ildfluger som lyser i mørkeret. Sjølvlysande manetar i havet. Djupvassfiskar som bruker lys for å trekkje til seg byttedyr. Sopp som lyser i skogen. Gen som lyser, har vore kjent for forskarar i årevis og er eit kjært verktøy på laboratoriet. Ved å kople eit ukjent gen saman med eit gen som lyser, er det til dømes mogleg å sjå kor det ukjende genet er aktivt. I 2008 fekk tre forskarar Nobelprisen i kjemi for oppdaginga av sjølvlysande gen og bioteknologiske bruksområde.
Fram til no har forskarar laga sjølvlysande mus, rotter, katter, potetar og planter. I USA har sjølvlysande fiskar vorte populært og finst i tallause fargar. Opphaveleg vart fiskane utvikla av forskarar i Singapore for å påvise vassforureining. Planen var at fisken skulle glø når han kom i kontakt med toksin. Den ideen vart ikkje sett ut i livet, men i 2000 vart metoden for å framstille sjølvlysande fiskar til akvariebruk patentert. Så kvifor har ingen laga sjølvlysande juletre?

Genetisk ryggsekk

CRISPR verkar like godt i alle organismar, òg tre. Grantreet har rundt 29 000 gen, nokre fleire enn vi menneske har. Det som likevel skil grantreet frå oss andre, er at grana har mange kopiar av kvart einskilt gen. Under evolusjonen har dei fleste planter og dyr kvitta seg med ekstrakopiar av gen, fordi det har vore lite gunstig. Grantreet er unntaket. Det enorme talet av kvart einskilt gen gjer at arvematerialet er samansett av over 20 milliardar basepar, nesten sju gonger så stort som arvematerialet hjå mennesket. Det gjer at grantreet har ein tung, genetisk ryggsekk å bere på. Grantreet veks likevel over store delar av verda. Korleis er det mogleg?

Kva løyndommar skjuler grantreet?

Forskarar har klødd seg i hovudet over grantreet. Ettersom arvematerialet er så komplisert, veit vi lite om kva genetiske løyndommar grantreet skjuler. Men kunnskapen aukar, for fleire forskingsprosjekt har samla inn DNA frå fleire hundre grantre verda over og er i gang med å analysere dataa.
Men når får vi sjå eit sjølvlysande juletre på marknaden? Tja, det veit vi ikkje. Fleire har prøvd, men gjeve opp undervegs på grunn av den kompliserte genetikken hjå grana. Teknologien går likevel raskt framover, så kanskje vi kan gle oss over eit sjølvlysande tre i stua om nokre år. Då slepp vi fikling med lange lyslenkjer. Det tek likevel i gjennomsnitt 13 år å dyrke fram eit juletre, så vi må nok smøre oss med ein del tolmod.

Siden ble opprettet: 19.05.2020. Siden ble oppdatert: 19.05.2020

Relevante temasider

Flere nyheter

Offentleg utval om genteknologi

18.11.2020

Regjeringa har oppnemnd eit utval som skal greie.. Les mer »

Kronikk – Svangerskapsomsorg, tidlig ultralyd og den nye fosterdiagnostikken: Fem råd fra Bioteknologirådet

18.11.2020

Bioteknologiloven er en av Norges mest kontroversielle lover… Les mer »

BIOTEK 2020 – Hva nå?

17.11.2020

Rådet for legeetikk arrangerer i samarbeid med Bioteknologirådet.. Les mer »

I GENialt: Bidronningens hemmeligheter

21.10.2020

Hva vi putter i oss av mat, er.. Les mer »

I GENialt: Enkel blodprøve – kompliserte spørsmål

18.10.2020

Teknologien rundt analyse av fosterets DNA gir oss.. Les mer »

Sakskart til møte i Bioteknologirådet 16. oktober

15.10.2020

Tid: Fredag 16. oktober 2020 kl. 09.00-11.30 Sted: Sted: Digitalt,.. Les mer »

I GENialt: Genredigerte bananer – fremtiden for afrikanske bønder?

12.10.2020

Bananene på 1950-tallet smakte annerledes enn de vi.. Les mer »

Nobelpris til Charpentier og Doudna – CRISPR

07.10.2020

Årets Nobelpris i kjemi går til franske Emmanuelle.. Les mer »

I GENialt: Nye pingviner – nye gener

05.10.2020

I Akvariet i Bergen blir det stadig født.. Les mer »

I GENialt: DNA i politietterforskning

21.09.2020

De som har brukt sommeren til å se.. Les mer »

© 2020 Bioteknologirådet. | Design: Tank - Utviklet av: Spekter