Tidslinje

Bruk av bio- og genteknologi opp gjennom tidene

Her skal vi sjå korleis bruken av bio- og genteknologi har utvikla seg gjennom historia.

5000–4000 f.Kr. (yngre steinalder)

Ei ca. 7000 år gammal krukke frå det som no er Iran, inneheld restar av noko som truleg har vore vin laga av kvae og druer. Og for 6000 år sidan brygga sumerarane i det gamle Mesopotamia (no Irak) øl. Ølet speler ei viktig rolle i samfunnet. Dei hadde til og med ei eigen gudinne for ølbrygging, Ninkasi. Arkeologar har funne ein leirinskripsjon med ei hymne til Ninkasi, som òg gir oppskrifta på sumerisk øl.

2600 f.Kr.

Dei gamle egyptarane (og sikkert mange andre) ser at levande gjærceller kan omsetje sukkeret i korn når det var vatn til stades, og at desse cellene kan produsere karbondioksid (CO2), som får brødet til å heve seg, eller alkohol, som får øl til å bli ein sterk drikk, alt etter kva høve gjærcellene får lov til å leve under. Ost er eit anna næringsmiddel som har blitt framstilt ved hjelp av mikroorganismar i fleire tusen år.

1000 f.Kr.

Den første primitive vaksinen blir brukt mot koppar i Kina. Koppar er ein veldig farleg sjukdom som skuldast koppevirus. Kinesarane laga rift i huda til ein frisk person og gnei inn puss frå ein person med koppar, eller dei påførde kopparpusset på ein bomullsdott og putta han i nasen på personen som skulle vaksinerast. Dei som overlevde denne behandlinga, blei immune mot koppar. Etter nesten 3000 år kom vaksineprinsippet til Europa.

1590

Mikroskopet blir funne opp av den nederlandske optikaren Zacharias Janssen. Dette blir særs viktig for den vidare utviklinga av vitskap fordi ein får sjansen til å studere prosessar på mikronivå.

1665

Ved hjelp av mikroskopet oppdagar briten Robert Hooke plantecella på eit snitt av ein flaskekork. Det blir sagt at plantecellene minna han om cellene til munkane, og at det var derfor han ga dei namnet «celler».

1674

Nederlandske Anton van Leeuwenhoek oppdagar mikroorganismane. Van Leeuwenhoek bruker mikroskopet for å studere livssyklusen til fleire små dyr. Han er den første som ser og skildrar bakteriar. Han oppdagar dessutan sædcellene og beskriv dei som små ormar.

1796

Den britiske legen Edvard Jenner lagar den første moderne vaksine, ei koppevaksine basert på kukoppar (ein mild variant av kopparvirus). Ordet vaksine stammar frå det latinske vaccina – kukoppar, vacca tyder ku. Utover på 1800-talet og 1900-talet blir det utvikla og teke i bruk vaksinar mot stadig nye sjukdommar.

1859

Charles Darwin gir ut «On the Origin of Species by Means of Natural Selection». Dette verket blir svært viktig for forståinga vår av evolusjon og biologi.

1865

Den austerrikske munken Gregor Johann Mendel, «genetikkens far», formulerer arvelovene. Han studerer erteplanta og kjem fram til at eigenskapar blir nedarva gjennom det vi i dag kjenner som gen, og at kvart trekk blir bestemt av to faktorar, der den eine er arva frå mor og den andre frå far. Han ser òg at nokre trekk er dominante, mens andre er recessive. Han legg til grunn at kjønnscellene berre har halvparten så mange gen som vanlege celler. Det tek lang tid før resten av verda forstår kor viktige desse funna er.

1869

I 1869 blir DNA for første gong identifisert. Det er den 25 år gamle sveitsaren Johann Friedreich Miescher som oppdagar DNA-et mens han studerer fosforrike koplingar i cellekjerna til blodceller. Han kallar koplinga «nuclein» sidan han starta med cellekjerna.

1909

Det som Gregor Mendel omtalte som faktorar som skuldast arv, blir til «gen» i 1909. Det nye omgrepet kjem frå den danske botanikaren Wilhelm Johannsen.

1928

Den britiske bakteriologen Frederick Griffith publiserer i 1928 dei første resultata som peiker mot at DNA er det genetiske materialet. Griffith viser at sjukdomsgivande bakteriar ikkje tek livet av mus dersom dei blir injiserte saman med varmeinaktiverte sjukdomsgivande bakteriar.

Penicillin blir oppdaga når Alexander Fleming oppdagar at muggsoppen Penicillium notatum skil ut eit stoff som hemmar veksten til bakteriar. Han kallar stoffet penicillin. Seinare isolerer andre forskarar penicillinet. I 1941 blir penicillin for første gong prøvd ut på såra soldatar. Utover 1940-åra blir det sett i gang storproduksjon av antibiotika, som revolusjonerer folkehelsa.

1944

Studiar av bakteriar viser at arvematerialet består av DNA. Først i 1952 blir dette allment akseptert. Då blir det vist at virus infiserer bakteriar med DNA (og ikkje protein).

Osvald Avery jobbar i USA og ser nærmare på forskinga til Griffith (frå 1928) og publiserer i 1944 ein banebrytande studie. Avery gjentek forsøket til Griffith, men bruker reint isolert DNA. Dette var det første solide beviset på at det genetiske materialet er DNA og ikkje protein.

1950

Biokjemikaren Erwin Chargaff viser i 1950 at det er nøyaktig like mange guanin(G)- som cytosin(C)-basar og like mange adenin(A)- som tymidin(T)-basar. Tidlegare hadde ein trudd at det var like mykje av alle dei fire basane, og at den vesle forskjellen ein ofte såg, kom av unøyaktige målingar.

1951

Rosalind Franklin jobbar i London og undersøker DNA-strukturar med røntgenstrålar. Ho tek i 1951 eit bilde av DNA-et som tyder på at DNA har form som ein heliks. Ein kollega av Franklin, Maurice Wilkins, viser bildet til James Watson (sjå 1953), truleg utan løyve frå Franklin. Rosalind Franklin døyr berre 37 år gammal av eggstokkreft.

1953

25. april 1953 publiserer James Watson og Francis Crick sin no verdskjende artikkel, der dei beskriv ein modell av DNA-molekylet. Dei foreslår at DNA består av ein dobbeltheliks, der to trådar går i motsett retning, at basane peiker innover, og at A-T og G-C utgjer basepar. Vi veit i dag at dei hadde rett.

1956

Ein oppdagar at det normale for menneske er å ha 46 kromosom. Oppdaginga opnar for å studere samanhengen mellom kromosomavvik og ulike sjukdommar og tilstandar.
Den første beinmargstransplantasjonen blir gjennomført i USA under leiing av E. Donnall Thomas, som i 1990 fekk Nobel-pris for arbeidet.

1966

Ein forstår den genetiske koden. Det vil seie at ein no veit korleis koden i DNA-molekylet blir omsett til protein.

1972

Genspleising er ein realitet. Amerikanaren Paul Berg konstruerer eit DNA-molekyl som er samansett av gen frå eit virus og ein bakterie. Dette markerer starten på genteknologien.

1974

Forskarar er uroa for at genspleisinga kan brukast til å lage sjukdomsframkallande organismar som ein ikkje har kontroll over. Det blir oppretta komitear, der ein diskuterer om ein skal kunne bruke denne teknologien.

1977

Den britiske biokjemikaren Fredrik Sanger utviklar ein metode (Sangersekvensering) for å lese DNA. Han fekk Nobel-prisen i 1980 for arbeidet og metoden, som blir brukt den dag i dag.

1978

Verdas første prøverøyrsbarn blir født i Storbritannia.

Bakteriar som har fått sett inn insulingen frå menneske, blir brukte til å produsere insulin som kan brukast av diabetikarar.

1980

Framand DNA blir for første gong sett inn i planteceller.

1981

DNA-analysar blir for første gong brukte til å stille diagnose hos eit menneskefoster.

DNA-analyser brukes for første gang for å stille diagnose hos et menneskefoster.

1982

I USA blir for første gong framande gen overførte til eit dyr (ei mus). I Kina ser den første klona fisken, ei gyllen karpe, dagens lys.

1983

Noregs første prøverøyrsbarn blir født. Foreldra har fått behandling i utlandet. Året etter blir det første prøverøyrsbarnet der foreldra har fått behandling i Noreg, født.

Første «knockout-mus» (mus der eit gen blir slått ut) blir laga.

1985

Ei DNA-«kopimaskin» – PCR-teknologien – blir funnen opp. PCR gjer det mogleg å kopiere opp store mengder DNA frå biologiske prøver/spor. Metoden er i dag svært viktig i mange typar analysar av arvestoffet. Han gjer det mellom anna mogleg å lage «genetiske fingeravtrykk».

1988

Ein person (ein amerikansk valdtektsmann) blir for første gong dømd etter at det blir brukt «genetisk fingeravtrykk».

1990

Det første barnet som er eit resultat av preimplantasjonsdiagnostikk (PGD) – gentesting av befrukta egg, blir født. PGD blir brukt til å velje ut befrukta egg som vil bli til jenter, for å unngå sjukdom som berre rammar gutar (kjønnsbunden sjukdom).

Ei fire år gammal amerikansk jente, som lir av ein alvorleg immunsviktsjukdom (SCID), blir frisk ved hjelp av genterapi. Seinare er det vist at nokre av dei første som fekk denne forma for genterapi, har utvikla blodkreft.

Kartlegginga av det humane genomet startar. Det internasjonale samarbeidsprosjektet Human Genome Project (HUGO) har som mål å finne rekkjefølgja til dei 3,2 milliardane byggjesteinane i mennesket sitt genom (sjå òg 2003).

1994

Amerikanske forbrukarar si misnøye med tomatar som fort blir blaute og rotne, fører til at ein for første gong kan få kjøpt genmodifisert mat som held seg lenger. Det er lite kunnskap om kva slags effekt genmodifisert mat kan ha på menneske.

1995

Genomet til mikroorganismen/bakterien Haemophilus influenzaes (1 830 137 basepar) blir ferdig kartlagt.

Embryonale stamceller blir isolerte frå apar.

1997

Kloninga av sauen Dolly blir offentleggjort. Dolly, fødd 5. juli 1996, er det første klona pattedyret.

2000

Grisar blir klona. Ein håper å kunne bruke dei til å lage organ for menneske (ved hjelp av xenotransplantasjon). I ettertid har det vist seg at dette ikkje er så enkelt som teorien tilsa.
Forskinga bak Golden Rice blir publisert i Science. Rissorten er genmodifisert, slik at han produserer meir provitamin A, som blir omdanna til vitamin A i kroppen for å unngå at underernærte barn blir blinde.

Verdas første donorsøsken, Adam Nash, blir født i USA. Han har ei syster som lir av Fanconi anemi. Foreldra fekk testa befrukta egg ved hjelp av preimplantasjonsdiagnostikk (PGD), slik at dei kunne få eit barn som kunne donere vev til dottera.
Genmodifiserte nelliklinjer med endra blomsterfarge blir godkjende for omsetning i Noreg i desember 2000. Nelliklinjene er tidlegare godkjende i EU.

2002

Genomet til risen blir publisert. Ris er hovudmatkjelde for to tredjedelar av verdas befolkning og er det første kornslaget som får genomet sitt sekvensert.

2003

Etter 13 år kan ein publisere resultata frå arbeidet der laboratorium i meir enn 80 land gjennom Human Genome Project har prøvd å sekvensere det humane genomet. Forskarane blei mellom anna overraska over at mennesket berre har om lag 25 000 gen.

Den genmodifiserte fisken GloFish kjem på marknaden i USA. Dette er ein patentert, genmodifisert sebrafisk som lyser i nærvær av forureining. Den første av desse fiskane blei utvikla i Singapore i 1999.

2008

Genomet til soyaplanten ferdig sekvensert, men det blir ikkje publisert før i 2010.

2009

Det blir publisert bevis for at Golden Rice verkar.

Maisgenomet blir publisert.

2010

Forskarar ved J. Craig Venter Institute lagar den første syntetiske bakterien, Synthia. Les om dette på temasida vår om syntetisk biologi.

2011

Japanske forskarar greier å dyrke fram sædceller frå stamceller frå mus og befrukte dei med eggceller. Resultatet er levedyktige, friske mus.

2012

Japanske forskarar dyrkar fram eggceller frå stamceller frå mus og befruktar dei med sædceller. Resultatet er levedyktige, friske mus.

Genredigering med CRISPR blir demonstrert for første gong i laboratorieforsøk, først av forskargruppene til Jennifer Doudna og Emmanuelle Charpentier, og like etter av gruppa til Virginius Šikšnys.

2013

For første gong blir ei såkalla terapeutisk kreftvaksine, som bruker levande menneskeceller, godkjend for bruk i Europa. Vaksinen, som blir marknadsført under namnet Provenge, blir brukt til å behandle pasientar med prostatakreft.

Genredigering med CRISPR i høgareståande organismar blir demonstrert for første gong, både i mus i forskargruppa til Feng Zhang og i menneskeceller i forskargruppa til George Church.

2015

I 2015 blir den første genmodifiserte laksen i verda godkjend for sal i USA. Selskapet AquaBounty hadde då vore gjennom ein godkjenningsprosess på meir enn 20 år for den såkalla AquaAdvantage-laksen.

Det blir for første gong vist i laboratoriet at gendrivarar verkar på gjærceller, bananfluger og malariamygg.

2016

For første gong har japanske forskarar laga befruktingsdyktige egg på laboratoriet ved å ta ein liten del frå halen til ei mus og programmere om cellene til å bli såkalla pluripotente stamceller. Deretter blei stamcellene dyrka saman med celler frå eggstokkvev i laboratorium. Desse cellene utvikla seg til modne egg.

I Kina testar ein for første gong behandlingar der genredigeringsmetoden CRISPR blir brukt på menneske. Immunceller til lungekreftpasientar blir endra for å kunne kjenne att og drepe kreftceller. På same tid gir styresmaktene i USA klarsignal til å bruke CRISPR for å behandle genetisk augesjukdom som gjer folk blinde, mens Europa vil prøve ut CRISPR på pasientar med blodsjukdommen beta-talassemi.

2017

I Kina blir dei første klona høgareståande pattedyra, makakepaene Zhong Zhong og Hua Hua, fødde.

Noreg legg ned forbod mot fire EU-godkjende GMO-ar: tre rapsplanter og éin mais. Rapsplantene blir forbodne av omsyn til naturen, mens regjeringa seier nei til maisen ut frå etiske motførestillingar. Fem genmodifiserte nelliktypar med endra blomsterfarge blir tillatne.

2018

Dei første genredigerte barna, tvillingjentene Lulu og Nana, blir fødde i Kina.

I Kina klarer for første gong forskarar å få to homus til å føde friske, levande museungar ved å hente ut egg frå den eine homusa og ei såkalla haploid stamcelle frå den andre musa. Forskarane prøvde same metode på to hannmus, men då døydde museungane. For oss menneske kan slik forsking innebere auka kunnskap om kvar i arvematerialet den viktigaste utviklinga skjer når eit liv blir til.

§ – Norske lover

1991

Bioteknologinemnda blir oppnemnd for første gong. Ho er eit rådgivande og frittståande organ for forvaltninga, som særleg skal vurdere og drøfte prinsipielle eller generelle spørsmål knytte til bioteknologi og genteknologi, inkludert samfunnsmessige og etiske spørsmål.

1993

Noreg får ei eiga genteknologilov – «Lov om framstilling og bruk av genmodifiserte organismer» (planter, dyr og mikroorganismar).

1994

Noreg får ei eiga bioteknologilov – «Lov om medisinsk bruk av bioteknologi» (på menneske).

 

Nokre sentrale endringar i bioteknologilova og genteknologilova:

1997

Kloninga av sauen Dolly (sjå 1997) fører til at mange land, også Noreg, innfører totalforbod mot kloning av primatar og menneske.

2003

Det blir innført totalforbod mot forsking på befrukta egg og stamcellelinjer utvikla frå befrukta egg (såkalla embryonale stamcellelinjer). Tilgangen til bruk av gentesting av befrukta egg, såkalla preimplantasjonsdiagnostikk (PGD), blir innskrenka. PGD blir berre tillate ved alvorleg, arveleg, kjønnsbunden sjukdom.

2004

Det blir oppretta ei dispensasjonsnemnd som kan gi dispensasjon til bruk av PGD ved arveleg, alvorleg sjukdom. Nemnda kan òg vurdere om ein skal få lage såkalla donorsøsken, eller redningssøsken, som kan donere stamceller til eit sjukt søsken. Dette skjer etter at ei enkeltsak, der eit par ønskte å få eit barn som kan vere donor for eit sjukt søsken, fekk stor mediemerksemd.

2008

Januar: Det blir opna for forsking på befrukta egg som er til overs etter assistert befrukting. Det gjer det for første gong mogleg å forske på embryonale stamceller i Noreg.

April: Preimplantasjonsdiagnostikknemnda (PGD-nemnda) blir nemnd opp. Denne skal behandle søknader om å få bruke PGD.

Juni: Lesbiske par får tilgang til assistert befrukting. Endringa kom samtidig med endringa i ekteskapslova, som likestilte heterofile og homofile par. Endringa trådde i kraft i januar 2009.

2009–2015

Helsedirektoratet og Bioteknologirådet evaluerer bioteknologilova.

2017

Regjeringa sender Stortingsmelding 39, «Evaluering av bioteknologiloven», til Stortinget.

2018

Evalueringa av bioteknologilova blir behandla i Stortinget. Stortingsfleirtalet seier mellom anna dette:

kkje alle hendingar er lette å setje årstal på, derfor gir vi her nokre generelle kommentarar knytte til trendar. Det er heller ikkje slik at det er lett å seie kva av det ein har prøvd på dei siste åra, som vil gi resultat til slutt.

  • Ja til eggdonasjon etter same retningslinjer som ved sæddonasjon.
  • Ja til at einslege skal få rett til assistert befrukting.
  • Nei til surrogati.
  • Ja til å kunne donere bort befrukta egg som er i overtal frå IVF-behandling.
  • Ja til at kvinner som mister fertilitet på grunn av sjukdom, skal få lagre ubefrukta egg.
    Stortingsfleirtalet seier òg ja til at også friske kvinner, mot eigenbetaling, kan få lagre ubefrukta egg.
  • At foreldre pliktar å fortelje barn om dei har blitt til ved hjelp av donor. Aldersgrensa for når barnet har rett til å få vite identiteten til donor, blir redusert frå 18 til 15 år.
  • At alle som søker om assistert befrukting, må legge fram ein barneomsorgsattest.

I desember 2018 får klima- og miljøminister Ola Elvestuen eit forslag frå Bioteknologirådet om korleis framtidas regelverk for genmodifiserte organismar (GMO) kan sjå ut. Bakgrunnen er den rivande utviklinga som skjer på genteknologifeltet, der nye metodar for genmodifisering skaper debatt om regulering. Eit einstemmig råd meinte organismar med genteknologi i hovudsaka bør regulerast som GMO, men fleirtalet meinte at krava bør delast inn etter nivå, avhengig av kva type genetisk endring som blir gjort.

2019

Regjeringa lanserer endringar i bioteknologilova. Regjeringspartnar KrF har veto på endringar. Fleire av endringane som stortingsfleirtalet ønsker, inkludert ei liberalisering av eggdonasjon og fosterdiagnostikk, blir ikkje innført med KrF i regjering.

2020

Frp går ut av regjeringa og varslar at dei ikkje lenger vil følgje den avtalen som Frp, Høgre, Venstre og KrF blei einige om da dei danna regjering, inkludert KrFs veto på endringar i bioteknologilova. Stortinget skal våren 2020 vedta endringar i bioteknologilova.

Trendar 2000–2020

Ikkje alle hendingar er lette å setje årstal på, derfor gir vi her nokre generelle kommentarar knytte til trendar. Det er heller ikkje slik at det er lett å seie kva av det ein har prøvd på dei siste åra, som vil gi resultat til slutt.

  • Genmodifiserte plantar
    Frå å lage genmodifiserte planter som er resistente mot sprøytemiddel for å gi bonden større avlingar, har ein no byrja å lage genmodifiserte plantar som har andre funksjonar, for eksempel plantar som tåler tørke eller har endra næringsinnhald, for eksempel meir omega-3 eller meir einumetta feittsyrer.
  • Genmodifiserte dyr
    I aukande grad blir det òg forsøkt å ta i bruk genredigering på dyr, mellom anna for å førebygge sjukdommar, noko som kan auke både dyrevelferda og lønnsemda i landbruket. (Sjå temaside om genredigering/CRISPR)
  • Gentestar
    Stadig fleire gentestar blir utvikla, noko som skaper nye problemstillingar. Bioteknologirådet har mellom anna stilt spørsmålet om det er rett at foreldre skal kunne genteste eigne barn heime i si eiga stove, mens gentestar i helsevesenet er underlagde streng regulering.Det blir òg stadig billigare å analysere heile genomet. Vil slike analysar overta, og kva konsekvensar får dette for folk?
  • Epigenetikk
    Mens ein fram til tusenårsskiftet stort sett konsentrerte seg om å studere gensekvensar, er ein no like opptekne av epigenetikk. Det vil seie arvbare forandringar i aktiviteten til eit gen som ikkje skuldast sjølve gensamansetninga. Dette har mykje å seie for blant anna helse og utvikling.
  • Genterapi
    Genterapi blei lenge berre brukt til å behandle alvorlege genetiske sjukdommar, som immunsviktsjukdommar. Men betre metodar gjer at det no blir forska på bruk av genterapi mot ei rekke ulike sjukdommar, inkludert kreft. Det er òg lovande resultat frå eksperimentell genterapi mot sjukdommar som hemofili, cystisk fibrose, Duchennes muskeldystrofi, arvelege immunsviktsjukdommar og hiv-infeksjon.
  • Stamceller
    Både embryonale stamceller frå befrukta egg og stamceller frå vaksne blir brukte i mange studiar for å prøve å finne ny behandling for ei rekkje sjukdomar. Forskarane har òg funne ut at det er viktig å forstå stamceller for å forstå kreft. (Sjå artikkelen «20 år med verdas mest kjende celle»)
  • Genomsekvensering
    I løpet av tiåret har ei heil rekkje artar fått genoma sine sekvensert. Her er årstala for publisering av eit lite uval:

    • Bananfluge Drosophila melanogaster 2000
    • Mennesket Homo sapiens 2003
    • Malariamygg Anopheles gambiae 2002
    • Ris Oryza sativa ssp indica og Oryza sativa japonica 2002
    • Mus Mus musculus 2002
    • Høne Gallus gallus 2004
    • Rotte Rattus norvegicus 2004
    • Hund Canis lupus familiaris 2005
    • Sjimpanse Pan troglodytes 2005
    • Honningbie Apis mellifera 2006
    • Denguefebermygg Aedes aegypti 2007
    • Hest Equus ferus caballus 2007
    • Katt Felis silvestris catus 2007
    • Soya Glycine max 2010
    • Afrikansk elefant Loxodonta africana 2009
    • Ku Bos primigenius taurus 2009
    • Mais Zea mays 2009
    • Neandertalarane Homo neanderthalensis 2010
    • Genomet til torsken blir publisert av norske forskarar i 2011
    • Amerikansk alligator Alligator mississippiensis 2009 Amerikansk alligator
    • Keisarpingvin Aptenodytes forsteri 2014
    • Atlantisk laks Salmon salar 2016
    • Reinsdyr Raangifer Rarandus 2017
    • Amerikansk svartbjørn Ursus americanus 2019
    • Spermkval Physeter macrocephalus 2019

      Sjå fleire på Wikipedia.
      Les òg artikkelen «Gendykk i norsk natur gir ny kunnskap»

Er det noko du saknar på tidlinja?

Send e-post og fortell oss om det.

Siden ble opprettet: 24.08.2010. Siden ble oppdatert: 23.01.2020

© 2020 Bioteknologirådet. | Design: Tank - Utviklet av: Spekter